Końskie zęby

Kiedy konie stanowiły główne źródło siły w gospodarstwach rolnych oraz środek transportu, opieka dentystyczna odgrywała istotną rolę w podstawowej opiece weterynaryjnej. Konie były integralną częścią prac, a życie ludzi zależało od ich wytrwałości i żywotności. W związku z powyższym każdy element końskiego zdrowia był bardzo ważny, w tym również zęby. Z czasem jednak konie zostały zastąpione przez samochód, a ich rola jako siły pociągowej stopniowo ewoluowała do roli „maskotki”, hobby i rekreacji. Spowodowało to niekorzystny wpływ na opiekę dentystyczną konie w porównaniu z innymi działami weterynarii.

Na szczęście zauważono, iż dziedzina zdrowia końskiego pyska została znacząco zaniedbana. Jak wiemy, uzębienie konia zmienia się w czasie, a problemy z zębami mogą powodować u koni kolkę, utratę masy ciała oraz mnóstwo innych problemów zdrowotnych, wpływających na formę fizyczna konia. Najważniejsze jednak jest to, że problemy z zębami mogą być szczególnie bolesne dla samego konia.

W historii ludzkiej stomatologii był czas, kiedy ludzie konsultowali się z lekarzami tylko wtedy, gdy problemy z zębami i dziąsłami stawały się nie do wytrzymania. Dentyści starali się przekonać ogół, że profesjonalne czyszczenie zębów może zapowiedz drobnym problemom, które mogą być przyczyną poważnych chorób.

Być może bardzo skutecznym argumentem było stwierdzenie, że profilaktyka jest o wiele lepsza niż nieuniknione cierpienie, będące następstwem zaniedbania zębów. Te same argumenty dotyczą koni.

Ponieważ w innych dziedzinach weterynarii nastąpił istotny rozwój, konie dożywają dziś od 20 do 30 lat. W konsekwencji tego przedłużonego życia konieczne jest zapewnienie prawidłowej opieki dentystycznej i dbanie o uzębienie konia. Niewielkie problemy rozpoznane i skorygowane wcześniej mogą zapobiec poważnym następstwom, z którymi mamy do czynienia dziś u starszych koni.

Prawidłowe zdrowie jamy ustnej konia jest krytycznym czynnikiem właściwego funkcjonowania układu pokarmowego, ponieważ trawienie jest skomplikowanym procesem, który rozpoczyna się od żucia/rozdrobnienia i mieszania paszy ze śliną. Jeśli pasza nie zostanie odpowiednio rozdrobniona, nie będzie prawidłowo trawiona. Następstwem może być zadławienie, chroniczne kolki, spadek formy fizycznej.

Coraz więcej osób zdaje sobie sprawę, jak ogromne znaczenie dla końskiego zdrowia, dobrego samopoczucia ma zdrowie jamy ustnej i zębów. Pamiętajmy, że żadna żywa istota nie może przetrwać bez wyżywienia, a dla zwierząt roślinożernych (jakimi są konia) istotne znaczenie ma zdolność do przeżucia pobranego pokarmu.

Wyrastanie i ścieranie się zębów u koni jest procesem złożonym i dynamicznym, trwającym przez całe życie i wymagającym trwałej kontroli ze strony człowieka.

Można więc zadać sobie pytanie, jak koniom w naturze udało się przejść całą drogę ewolucji, skoro teraz nagle potrzebują „stomatologa”. Jest wiele powodów takiego stanu rzeczy.

Najważniejszym powodem jest dieta. Wymusiliśmy na koniach ich udomowienie, a co za tym idzie – sposób żywienia i zużywania się zębów. Musimy pamiętać, iż konie ewoluowały jako zwierzęta trawożerne. Pasące się konie pobierają paszę przez około 18 godzin w ciągu dnia, w krótkich sesjach trwających 30-180 minut. Trawa, będąca ich naturalną paszą zawiera krzemionkę, która ściera zęby. Włókno z twardych traw wymaga intensywniejszego gryzienia. Dodatkowo koń sięgający po trawę schyla głowę na dół, a następnie podnosi ją do żucia, ciągle zmieniając pozycję szczeki. Aparat dentystyczny konia doskonale przystosowany jest do ich naturalnej diety. W celu skuteczniejszego rozdrobnienia pokarmu, górne trzonowce rozmieszczone są nieco dalej od siebie niż dolne. Chociaż to przesunięcie jest bardzo ważne dla koni w środowisku naturalnym, u tych trzymanych w stajni może powodować poważne problemy. Konie utrzymywane w stajniach otrzymują zazwyczaj śrutowane zboże lub paszę granulowaną, które jedzą bardzo szybko. Jedząc taką paszę treściwą i pasze objętościowe o mniejszej zawartości włókna (np. lucernę) wykazują tendencję do słabszego żucia (mniej ruchów żujących) niż np. siana. Pasze te są także mniej ścieralne dla zębów. W związku z powyższym, powierzchnie zębów nie będą polerowane równomiernie. Wzdłuż krawędzi trzonowców mogą pojawić się ostre wyniesienia; zazwyczaj wzdłuż zewnętrznej krawędzi zębów górnych i wewnętrznej krawędzi zębów dolnych. Kiedy ten „niestarty obszar” powiększy się, koń nie może wykonywać pełnych ruchów szczęki na boki, ponieważ dochodzi do zablokowania zębów na przeciwnych grzbietach.

Grzbiety te mogą być ostre jak brzytwa. Często kaleczą policzki konia przy żuciu paszy, powodują ból np. gdy kantar pcha policzki na zęby z ostrymi krawędziami.

Konie utrzymywane tylko w stajni nie wykorzystują również swoich zębów siecznych do zrywania trawy i nie ścierają tak siekaczy, jak konie pasące się. Nadmierna długość siekaczy może obniżać efektywność rozdrobnienia paszy przez zęby trzonowe.

Drugi powód jest taki, że włożyliśmy koniowi wędzidło do pyska, zacisnęliśmy nos nachrapnikiem, pociągamy za wodze – co jest szczególnie bolesne, jeśli w pysku konia istnieją ostre i wrażliwe punkty. Pamiętajmy, że wędzidło może powodować poważne choroby języka oraz innych tkanek jamy ustnej.

Wydłużył się wiek życia konia, w związku z tym występuje więcej problemów z zębami.

Nie selekcjonujemy konie wg kryteriów związanych ze zdrowiem jamy ustnej i zębów. Konie z poważnymi wadami anatomicznymi w obrębie jamy ustnej nie powinny rozmnażać się i przekazywać tych wad dalej.

Koń podobnie jak większość ssaków ma dwa zestawy zębów podczas swojego życia.

- zęby mleczne – które wyrastają w wieku kilku tygodni, mniejsze i bielsze niż zęby stałe

- zęby stałe – większe i bardziej zżółciałe u zwierząt dorosłych

W każdej szczęce znajduje się 6 siekaczy: dwa okrajki, dwa średniaki i dwa cęgi oraz dwanaście zębów trzonowych, sześć po każdej stronie. W wieku 5 lat koń ma wszystkie zęby stałe. Dorosłe konie samce mają po dwa kły w każdej szczęce, znajdujące się między siekaczami a trzonowcami. U samic kły występują rzadko, tak więc klacze mają ogólnie 36 zębów, a wałachy i ogiery 40 zębów. Czasami w szczęce górnej mogą pojawić się wilcze zęby. Są to szczątkowe zęby przedtrzonowe, które mogą spowodować kłopot przy kiełznaniu i powodować ból.

Zęby mleczne

Komplet zębów mlecznych u koni liczy 6 siekaczy i 6 zębów policzkowych (przedtrzonowych) w każdej szczęce. Pierwsze zęby mleczne pojawiają się w wieku około 1 tygodnia a ostatnie w wieku około 8 miesięcy i zaczną być wymieniane na stałe w wieku około 2.5 roku. Pięcioletni koń ma kompletne zęby stałe.

Zęby wilcze

To ostre zęby występujące przed trzonowcami. Są to szczątkowe zęby przedtrzonowe, które nie pełnią żadnej funkcji u koni. Zarówno wielkość korony, jak i korzenia jest różna. Często zęby te są ostre i usuwa się je, gdyż mogą powodować problemy przy wędzidle. Mogą być przyczyna bolesności dziąseł, ponieważ mogą ulegać przesunięciu w przestrzeń pomiędzy siekaczami i trzonowcami, czyli tam, gdzie przypada wędzidło. Często spotykamy je w szczęce górnej. Zęby wilcze wyżynają się zazwyczaj w wieku 5-6 miesięcy i od razu są usuwane, w celu unikniecie późniejszych problemów.

Kły

Znajdują się w przestrzeni pomiędzy siekaczami a przedtrzonowcami. Są charakterystyczne głownie dla osobników płci męskiej, chociaż sporadycznie mogą pojawiać się również u klaczy (25-30%), ale zwykle są bardzo małe. U ogierów zęby te mogą być bardzo długie i ostre. Stanowią broń, zwłaszcza dla ogierów w pełnej aktywności fizycznej i płciowej dla obrony swojego stada. Z wiekiem kły stają się tępe i mniej skuteczne. Nie ma kłów mlecznych, tylko stałe. Kły wyrastają w wieku 4-5 lat.

Siekacze

Siekacze służą do chwytania pokarmu. Masa zęba składa się z zębiny otoczonej szkliwem i zewnętrznej warstwy cementu. Kiedy wyrastają siekacze, mają one żółty kolor, ponieważ warstwa cementu pokrywa szkliwo. Warstwa ta będzie ulegać ścieraniu. Na powierzchni trącej siekacza znajduje się widoczne wgłębienie, zwane rejestrem. Siekacze konia ścierają się średnio 2 mm w ciągu roku. Jednak dzięki temu, że stale rosną, wysokość ich w ciągu 13-14 lat nie zmienia się; zmienia się natomiast kształt powierzchni trącej. Patrząc na zęby konia, można w przybliżeniu określić jego wiek. Ocenia się go na podstawie siekaczy ( cęgów, średniaków i okrajków) oraz na podstawie wyrastania zębów stałych na miejscu mlecznych. Wiek starszego konia poznaje się po stopniu starcia rejestrów. Rejestry zębów szczęki górnej są głębsze i ścierają się dłużej. Tak więc 6-letni koń ma starte rejestry na cęgach żuchwy, 7-letni ma starte rejestry cęgów i średniaków, 8-letni wszystkich siekaczy szczęki dolnej.

Ponieważ rejestry szczęki górnej są głębsze, ich ścieranie następuje odpowiednio później: i tak na powierzchni cęgów po 9 latach, na średniakach po 10 i na okrajkach po 11 latach. Później zmienia się już tylko kształt powierzchni trącej zębów siecznych. Do 11 lat powierzchnia ta jest owalna, pomiędzy 12 a 17 rokiem życia staje się okrągła. Pomiędzy 18 a 24 rokiem życia zęby mają powierzchnię trójkątną, później zaś ponownie owalną.

Od siekaczy zależy ścieranie zębów tylnich. Jeśli siekacze będą zbyt długie częściowo lub całkowicie będą chroniły przed wzajemnym stykaniem się zębów trzonowych. Powoduje to, że konie nie są w stanie żuć paszy w należyty sposób.

Trzonowce

Zadaniem zębów policzkowych jest rozdrabnianie pokarmu. Cechą charakterystyczną dla koni jest fakt, iż korony zębów policzkowych wysuwają się w kierunku światła jamy ustnej, co ma miejsce od momentu, kiedy staja się zębami stałymi. Wysuwające się korony trzonowców i przedtrzonowców ścierają się w tempie ok. 2-3 mm rocznie. Przy normalnym ścieraniu i braku chorób ostateczne zużycie zębów następuje w wieku 30-35 lat. Zęby trzonowe w żuchwie są węższe niż ich odpowiedniki w szczęce i mają dwie główne jamy miazgi. Maja również dwa korzenie. Trzonowce szczęki górnej mają pięć jam miazgi, wyłożonych dodatkową zębiną i zazwyczaj trzy, rzadko cztery korzenie.

Szczęka

Górna szczęka jest szersza niż dolna; innymi słowy – zęby trzonowe zachodzą na siebie po każdej stronie. Gdy żuchwa porusza się z jednej strony na drugą w czasie żucia, zęby trzonowe trą o siebie, ale dolne trzonowce nie sięgają do zewnętrznej krawędzie górnych trzonowców, a górne nie osiągają wewnętrznej krawędzie dolnych trzonowców. W końcu krawędzie stają się długie i ostre, mogą przecinać policzki i język, przez co kiełznanie i jedzenie staje się bolesne.

Cykl żucia

Poświęćmy chwilę czasu i spójrzmy na konia z przodu, gdy przeżuwa paszę. Zauważmy, że w normalnym cyklu dla rozdrobnienia paszy konieczne są ruchy żuchwy na bok. Zwróćmy również uwagę na różnicę przy żuciu różnego rodzaju pasz (trawa, siano, pasza granulowana, zboże).


W warunkach naturalnych lub na pastwisku konie przygryzają trawę przez 18 godzin dziennie. Krzemionka zawarta w trawach równo ściera zęby w trakcie przeżuwania przez konie przy pełnym ruchu bocznym dolnej szczęki. Udomowienie koni i zamiana podstawowej paszy, jaką była trawa na inną spowodowała, że konie żują jedzenie zupełnie inaczej, nie wykonują tylu ruchów bocznych szczęki co przy żywieniu trawą, w rezultacie zęby ścierają się nierównomiernie, powstają ostre punkty/krawędzie na zewnątrz zębów trzonowych szczęki dolnej, blokujące pełen ruch żuchwy w bok.

Ponadto ograniczony ruch szczęki w bok może powodować powstanie haków na pierwszym przedtrzonowcu z każdej strony szczęki. Ponieważ ruch szczęki w bok jest ograniczony przez krawędzie, koń cofa dolną szczękę do tyłu. Pierwsze trzonowce są nierównomiernie zużyte, a niestarte obszary zwisają w dół jak stalaktyty. W tym czasie konie nie gryzą dobrze swojej paszy, a w pysku pojawia się dyskomfort, są to przyczyny braku efektywności żywienia.

Żądamy maksymalnej wydajności od naszych koni sportowych, pamiętajmy jednak, że zależeć będzie ona od efektywnego systemu trawienia, metabolizmu, a więc zdolności do właściwego rozdrobnienia paszy.

źródło: Gazeta o koniach